گذريل ڪجهه ئي سالن کان سڄي دنيا ۾ جنهن مسئلي بابت سڀ کان گهڻو ڳالهايو پيو وڃي سو “موسمي ڦير گهير” آهي ،تازو ئي پولينڊ جي شهر ڪاٽووائس ۾ ٻن هفتن تائين جاري رهندڙ 24 هين “ڪانفرنس آف پارٽيز” جو مقصد به انهيءَ مسئلي تي ضابطو آڻڻ لاءِ بحث ڪرڻ هو. ان عالمي ڪانفرنس ۾ سڄي دنيا مان آيل اٽڪل 196 ملڪن جي20هزار کان مٿي نمائندن شرڪت ڪئي.1994 ۾ گڏيل قومن واري تنظيم جي عالمي موسمياتي ٺاهه جي “فريم ورڪ ڪنوينشن” جي منظور ٿيڻ کانپوءِ ڪانفرنس آف پارٽيز هر سال ٿيندي رهي آهي. هن سال ٿيندڙ ان ڪانفرنس جي اهميت انڪري به گهڻي هئي ته 2015 ۾ ٿيندڙ “پئرس ٺاهه” تي عمل درآمد بابت جانچ وٺڻ ۽ ان ڏس ۾ گڏيل عالمي ڪاوشن بابت بحث ڪرڻ هن ڪانفرنس جا مک ايجنڊا هئا.پئرس معاهدي ۾ شامل ٻين اهم نقطن سان گڏ هڪ نقطو اهو به هو ته دنيا جي گولي جو گرمي پد 1.5 سينٽي گريڊ کان مٿي وڌڻ نه ڏبو تنهنڪري 24هين ڪانفرنس آف پارٽيز ۾ دنيا کي اها به اميد هئي ته جيڪڏهن دنيا جا ملڪ پئرس ٺاهه جي ڏس ۾ عمل ڪن ٿا ته دنيا جي گولي کي وڌيڪ گرم ٿيڻ کان بچائي سگهجي ٿو ۽ ايندڙ وقتن ۾ موسمي ڦير گهير وگهي امڪاني تباهين کان به بچي سگهجي ٿو.2015 ۾ پئرس ۾ ٿيل 21هين ڪانفرنس آف پارٽيز کي ڇڏي ڪري باقي ڪا به ان طرز جي عالمي ڪانفرنس خاطرخواهه نتيجا نه ڏئي سگهي آهي. 1997 ۾ ٿيل “ڪيوٽو پروٽوڪول” هجي يا 2009 ۾ ٿيل”ڪوپنهيگن ڪانفرنس” رڳو بينتيجا بحث ٿيا ۽ هڪ ٻئي سان ڪوڙا وعدا وچن ڪيا ويا جڏهن ته هر ملڪ پنهنجي پاران ڪا اهڙي عملي ڪوشش نه ڪئي ته جنهن سان دنيا ۾ هر نئين سج سان گڏ اڀرندڙ نئين تباهڪارين کان دنيا کي بچائي سگهجي.
هي مسئلو ڪيترو سنگين آهي؟ ڇا دنيا جو مستقبل هن سان سلهاڙيل آهي؟ ان قسم جي سوالن جا جواب ڪانفرنس آف پارٽيز ۾ توجهه جا مرڪز رهيا جتي سڄي دنيا کان ايندڙ موسمياتي ماهرن هر ان راز تان پردو کنيو جن سان هن ڌرتي جي گولي تي انساني بقا کي خطرو آهي.ڳالهه ٻولهه شروع ٿيڻ کان پهرين عالمي ميڊيا ۾ اهڙين خبرن گردش ڪئي جن سان لڳو پئي ته شايد هي ڪانفرنس به ڪي سٺا نتيجا نه ڏئي سگهندي. اهڙين خبرن جي اچڻ جو ڪارڻ موسمي ڦير گهير خلاف عالمي جنگ ۾ آمريڪا جو ٻٽو رويو هجڻ هو. جيئن ته آمريڪا دنيا ۾ گرين هائوس گيسن جو سڀ کان وڏو خارج ڪندڙ ملڪ آهي تنهن ڪري گذريل سال هن پئرس ٺاهه کان ڦرڻ جي پڻ ڪوشش ڪئي ۽ ڪيتري ئي وقت تائين پوءِ اهو رينگٽ هلندورهيو. هن ڀيري به ڪجهه عالمي اڳواڻن اچي ڪانفرنس ۾ شامل آمريڪي نمائندن کي سمجهايوجي نه ته آمريڪا پاڻ کي هن موسمي ڦيرگهير خلاف عالمي جوڙ کان تقريبن الڳ ڪري چڪو هو.
بهرحال آمريڪا جي شديد اختلاف سبب پئرس معاهدي ۾ قلمبند ڪيل ڪجهه نقطن تي نظرثاني ڪئي وئي ته جيئن آمريڪا کي ڪجهه رليف فراهم ڪري سگهجي. معاهدي ۾ ڪيل ان قسم جي هاڃيڪار تبديلين سبب تيزي سان دنيا کي تباهي طرف ڌڪيندڙ موسمي ڦيرگهير خلاف جيڪا عالمي جنگ جوٽي وئي هئي سا نٿو لڳي ته پنهنجي منطقي انجام تائين هاڻ پهچندي. جيتوڻيڪ معاهدي ۾ ڪيل ردوبدل انتهائي غيرسنجيده عمل آهي پر گڏيل قومن واري تنظيم مطابق ان سان پئرس معاهدي تي ڪو خاص فرق نه پوندو.
هن ٻن هفتن واري عالمي ڪانفرنس جي ختم ٿيڻ واري آفيشل وقت تائين لڳو ائين پئي ته موسمي ڦيرگهير خلاف ٿيل پئرس معاهدي سميت هيسيتائين کنيل سڀئي عالمي وکون ۽ اميدون هن ڪانفرنس جي پڄاڻي سان گڏ پنهنجي پڄاڻي تي پهچنديون پر آخري ڏينهن ڪانفرنس کي هڪ وڌيڪ ڏينهن لاءِ وڌايو ويو جنهن سبب ڪانفرنس ڪنهن حد تائين هڪ سٺي “اينڊ نوٽ” تي ختم ٿي. اميدن تي دنيا قائم آهي سو هتي به ڪجهه ائين ئي ٿيو. آخرڪار آمريڪا کي ڇڏي ،باقي سمورن شريڪ ملڪن جا نمائندا جن ڳالهين تي راضي ٿيا تن ۾ ڪاربن جو خارج ٿيڻ ڪيئن گهٽ ڪري سگهجي ٿو، غريب ۽ پٺتي پيل ملڪن جي مالي مدد ڪرڻ معاهدي ۾ شامل امير ملڪن جي ترجيح هوندي ته جيئن هو به موسمي ڦيرگهير سبب نمودار ٿيندڙ اثرن تي ضابطو آڻڻ جي ڏس ۾ عملي قدم کڻي سگهن ۽ هڪ واضح حڪمت عملي جوڙين ته جيئن دنيا جي گولي جو گرمي پد 1.5 سينٽي گريڊ کان ڪنهن صورت نه وڌي سگهي.
ان ڳالهه ۾ ڪو شڪ ناهي ته ڪانفرنس آف پارٽيز ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر ڪيل وعدن سان ڪير ڪيترو نڀاهه ڪندو پر ايندڙ ڪانفرنس تائين اهو ضرور کُلي چٽو ٿي بيهندو ته ڪير هن ٺاهه سان ڪيترو وفادار آهي ۽ ڪير آمريڪا وانگر ٻٽي سوچ رکي ٿو. دنيا جي وڏن ملڪن لاءِ انهن جوڙيل قائدن تي عمل ڪرڻ ڪنهن صورت به سولو نه هوندو ڇو ته انهن جي معيشيت جو دارومدار ئي انهن صنعتن سان لاڳاپيل آهي جن کي بند ڪرڻ يا گھٽائڻ جي ڳالهه معاهدي ۾ ڪئي وئي آهي. ساڳي ريت دنيا جي انهن ملڪن لاءِ به انهن قاعدن تي عمل ڪرڻ ڏکيو هوندو جيڪي معاشي طور اڃان ايترا سگهارا نه بڻيا آهن جو اهڙين معاشي پابندين کي برداشت ڪري سگهن.امير ملڪن طرفان غريب ملڪن لاءِ ان ڏس ۾ جاري ٿيندڙ مالي امداد يقينن انهن ملڪن لاءِ فائديمند ثابت ٿيندي ۽ “گرين ڪلائميٽ فنڊ” نالي شروع ڪيل منصوبي سان موسمي ڦيرگهير جي هاڃيڪار اثرن خلاف جنگ ۾ اهڙن ڪمزور ملڪن جي نفسياتي برتري کي وڌيڪ اثرائتو پڻ بڻائي سگهجي ٿو. پاڪستان کي ان ڏس ۾ ٻيڻي محنت ڪرڻ جي ضرورت پوندي جنهن جا ٻه مک ڪارڻ آهن. هڪ ته پاڪستان شديد موسمي ڦير گھير جي اثرن جي ور چڙهيل وڏن ڏهن ملڪن مان هڪ آهي ۽ ٻيو ته گرين هائوس گيسن کي گهٽائڻ سان گڏ ظاهر ٿيندڙ معاشي مسئلن لاءِ به تيار ناهي. ملڪ پاڪستان جي 6 رڪني وفد جيتوڻيڪ ٻين ملڪن جي نمائندن کي ان ڳالهه جو يقين ڏيارڻ جي ڪوشش ڪئي ته پاڪستان پئرس معاهدي تي سئو سيڪڙو عملدرآمد ڪري رهيو آهي پر ڇا ائين آهي؟
خير! پاڪستان کي هن ڪانفرنس آف پارٽيز جي ورڪنگ باڊي جو نائب صدر چونڊيو ويو آهي جيڪو هڪ بهترين ۽ وقتائتو فيصلو آهي. ان ڳالهه ۾ به ڪو شڪ ناهي ته موجوده حڪومت هن مسئلي کي سڀ کان وڌيڪ اهم مسئلو سمجهي ٿي جنهن ڏس ۾ حڪومت ڪوششون به ڪري پئي پر دهلي دور است! جرمن واچ نالي عالمي اداري پاران تازو جاري ڪيل عالمي موسمي ڦيرگهير واري درجابندي “گلوبل ڪلائميٽ رسڪ انڊيڪس” ۾ پاڪستان کي دنيا جو اٺون سڀ کان گهڻو متاثر ٿيل ملڪ قرار ڏنو ويو آهي جيڪو ڪنهن به صورت پاڪستان لاءِ ڪو سٺو سنوَڻ ڪونهي.
بحث مباحثو
آصف زرداري کي گرفتارڇونه ٿيڻ گهرجي؟صحبت پور (ن پ ا) ڊيرالهيار ٿاڻي جي حد ۾ ڳوٺ محبوب علي کوسو ۾جوابدار
